Նախաբան
Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով,
«Կիլիկիա» անունը ծագել է եբրայերեն «քելկիմ», «քալեկ» կամ հունարեն «կալիս»,
«կալիկա» (քարքարոտ) բառերից:
Իսկ հին հունական առասպելի համաձայն, երկիրը Կիլիկիա է
կոչվել Փյունիկիայի Ագենովրոս թագավորի որդի Կիլիքսի անունով, որն իբր հաստատվել է
այնտեղ, առևանգված քրոջը՝ Եվրոպային, ապարդյուն որոնելուց հետո:
Կիլիկիայի հայկական պետութունը
միջնադարյան ավատատիրական պետություն էր 1080-1375 թթ-ին` Փոքր Ասիայի
հարավ-արևելքում, Միջերկրական ծովափի հյուսիսարևելյան անկյունում: Անվանվել է նաև
Կիլիկիա, Կիլիկյան Հայաստան, Հայոց Կիլիկիա, Սիսուան, Հայաստան Փոքր, Հայոց
աշխարհ:
Ապրել է զարգացման 2 փուլ՝ Մեծ իշխանապետություն (1080p-1198 թթ.) և
թագավորություն (1198-1375 թթ.):
Հայկական
պետականությունը Կլիկիայում
Իշխանապետության հիմնադիր-իշխանը Ռուբեն Ա-ն
(1080-95 թթ.) Է: Նրա անունով իշխանապետությունը պատմագիտության մեջ կոչվում է
Ռուբինյանների:
Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից (1045 թ.) մի քանի տասնամյակ անց
Բագրատունի վերջին թագակիր Գագիկ Բ-ի (1042-45 թթ.): Թիկնապահ Ռուբեն իշխանը հայոց
նոր պետականություն ստեղծեց Կիլիկիայում: Տեղի հայերի աջակցությամբ տիրանալով
Լեռնային Կիլիկիայի Բարձրբերդ, Կոպիտառ ու Կոռոմոզոլ (Կոլիմոզոլ) բերդերին, նա
1080 թ-ին թոթափեց Բյուզանդիայի գերիշխանությունը և հիմնեց անկախ ու ընդարձակ
իշխանություն: Ռուբենի ավագ որդի Կոստանդին Ա-ն (1095- 1100 թթ.): սելջուկյան
թյուրքերից և բյուզանդացիներից ազատագրեց մի շարք հայաբնակ գավառներ, քաղաքներ ու
բերդեր: 1098 թ-ին գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակության Վահկա բերդը և դարձրեց
իշխանանիստ կենտրոն:
Թորոս Ա իշխանը (1100-29 թթ.) շարունակելով հոր՝ Կոստանդին Ա-ի` պետության
սահմաններն ընդարձակելու քաղաքականությունը, 1104 թ-ին, պարտության մատնելով
բյուզանդական զորքերին, ազատագրեց Սիս, Անարզաբա քաղաքները, իր իշխանությանը
միացրեց Դաշտային Կիլիկիայի զգալի մասը: 1107 թ -ին Թորոս Ա-ի և Գող Վասիլի
զորքերը Բերդուսի մատույցներում ջախջախեցին Կիլիկիա ներխուժած սելջուկներին: Թորոս
Ա-ն Սիս քաղաքի մոտ հիմնեց Դրազարկի և Մաշկևորի հռչակավոր վանքերը, որոնք
վերածվեցին կրթության և գրչության կենտրոնների: Դրազարկն այնուհետև դարձավ նաև
Ռուբինյանների տոհմական դամբարանը:
Թորոս Ա-ի եղբորը, Լևոն Ա-ին (1129-37 թթ.), Հաջողվեց գահակալման սկզբին
անխախտ պահել երկրի սահմանները: 1132 թ-ին բյուզանդական տիրապետությունից
ազատագրեց Մամեստիա, Ադանա, Տարսոն քաղաքները և ծովեզրյա հայաշատ գավառները:
1135-36 թթ-ին , կռվելով Անտիոքի դքսության ու Երուսաղեմի թագավորության դեմ,
հաջողությամբ ազատագրեց Կիլիկիայի հարավարևելյան հայաբնակ շրջանները:
1137 թ-ին Բյուզանդիայի Հովհաննես Կոմնենոս կայսրը Միջերկրական ծովով ներխուժեց
Կիլիկիա, գրավեց ողջ Կիլիկիան և գերեվարեց Լևոն Ա-ին ու նրա 2 որդիներին: 1143
թ-ին Լևոն Ա-ի որդի Թորոս Բ իշխանը (1145-69 թթ.): Կարողացավ փախչել գերությունից և
, եղբայրների, Ստեփանեի ու Մլեհի օգնությամբ համախմբելով հայկական ուժերը,
ազատագրեց երկիրը բյուզանդական և սելջուկ-թյուրքական զավթիչներից, վերականգնեց
1137 թ-ից ընդհատված Հայոց պետականությունը:
1152 թ-ին վերստին Կիլիկիա ներխուժեցին բյուզանդական զորքերը, Անդրանիկոս
Կոմնենոսի հրամանատարությամբ: Հայկական բանակը հանկարծակի գրոհով ջախջախեց
թշնամուն: Լքելով բանակը, Կոմնենոսն ապաստանեց Անտիոքի դքսի մոտ: Բյուզանդական
զորքերի հետագա արշավանքները ձախողվեցին, և կայսրը ստիպված եղավ Թորոս Բ-ին պատվել
Պան Սեբաստոս բարձրագույն տիտղոսով և հաշտություն կնքել նրա հետ:
Իշխանության սահմանները պաշտպանելու համար Թորոս Բ-ն պահում էր 30-հզ-անոց
բանակ: Նրա գործունեությունը նշանավորվեց Կիլիկիայի հայկական հողերի միավորման և
պետականության ամրապնդման հետևողական քաղաքականությամբ:
Թորոս Բ-ին հաջորդած Մլեհ իշխանը (1169-75 թթ.) Բյուզանդացիներից և
խաչակիրներից ազատագրեց երկրի ծովեզրյա շրջաններն ու Տարսոն, Ադանա, Պոմպեապոլիս
քաղաքները: 1173 թ-ին պետության մայրաքաղաքը Վահկայից տեղափոխեց Սիս (հնում,
Փլավիոպոլիս), որը դարձավ Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային
գլխավոր կենտրոնը: Դավադրության զոհ դարձած Մլեհին հաջորդեց նրա եղբայր Ստեփանեի
ավագ որդին, Ռուբեն Գ իշխանը (1175-81 թթ.): Վերջինիս գահակից եղբայր Լևոնը
1180-ական թվականներին օտարազգիներից մաքրեց ծովեզերքը, Ալեքսանդրետից Սելևկիա,
որը կարևոր նշանակություն ունեցավ երկրի տնտեսական և քաղաքական զարգացման համար:
Արտաքին թշնամիներին հաղթելուց հետո Ռուբեն Գ-ն, փորձելով սանձել անջատամետ որոշ
իշխանների, 1182 թ-ին պաշարեց Լամբրոնը, Հեթումյան հզոր իշխանության կենտրոնը,
սակայն գրավել չկարողացավ: Կենտրոնական իշխանության դեմ պայքարում Հեթումյաններն
օգնություն խնդրեցին Անտիոքի դուքս Բոհեմունդից: 1185 թ-ին վերջինս խաբեությամբ
Ռուբեն Գ -ին հրավիրեց Անտիոք և ձերբակալեց: Լևոն Բ-ի ջանքերով գերեդարձ Ռուբեն
Գ-ն 1187 թ-ին իշխանությունը կամովին հանձնեց նրան:
Լևոն Բ-ի իշխանապետության տարիներին (1187-98 թթ.): Պետությունը հզորացել է,
բարձրացել է նրա միջազգային հեղինակությունը, և նախադրյալներ են ստեղծվել թագավորություն
հիմնադրելու համար:
Կիլիկիան թագավորության ժամանակաշրջանում
Թագավորության և Ռուբինյան արքայատան հիմնադիրը Լևոն Բ Մեծագործն է (1198-1219
թթ.): 1196 թ-ին խաչակրաց նոր արշավանքի ժամանակ Գերմանիայի զորքերի առաջնորդ
Լյուբեցկի Կոնրադ արքեպիսկոպոս ծիրանավորը Հայնրիխ VI կայսեր հանձնարարությամբ Լևոն
Բ-ին օծել է Հայոց թագավոր: Լևոն Բ-ի թագադրումը (1198 թ.) դիտվել է որպես
քաղաքական մեծ իրադարձություն, Հայոց կործանված թագավորության վերականգնում: Նրա
օրոք թագավորության սահմանները տարածվել են Սելևկիայից մինչև Անտիոք, Միջերկրական
ծովեզերքից հասել Տավրոսի ու Անտիտավրոսի լեռները: Բուն Կիլիկիայից բացի,
թագավորության մեջ մտել են Պամփիլիան, Իսավրիան, Լիկանիան, Կադառնիան ու
Գերմանիկեն:
Լևոն Բ-ն Հայոց գահաժառանգ է հռչակել իր մանկահասակ դուստր Զաբելին (Հայոց
թագուհի, 1219-22 թթ-ին), իսկ մահից առաջ պետության խնամակալներ է կարգել
Կոստանդին սպարապետին, Գաստոնի տեր Ադանին և Հովհաննես Զ Սսեցի կաթողիկոսին: 1222
թ-ին Զաբելին ամուսնացրել են Անտիոքի դուքս Բոհեմունդի 16-ամյա որդի Ֆիլիպի հետ և
նրան հանձնել գահը, պայմանով, որ հարգի հայ իշխանների իրավունքները, հայոց հավատն
ու սովորույթները: Սակայն Ֆիլիպը հոր սադրանքով չի կատարել խոստումը, որի համար
Կոստանդինը 1225 թ-ին ձերբակալել և մահապատժի է ենթարկել նրան: Իշխանությունն իր
ձեռքում կենտրոնացրած Կոստանդինը 1226 թ-ին ավելի քան 60 իշխանների հետ գումարել է
խորհրդակցություն, որոշել իր 13-ամյա որդի Հեթումին պսակել Զաբելի հետ և հռչակել
Հայոց թագավոր: Մինչև որդու չափահաս դառնալը ինքն է վարել երկրի գործերը, եղել
թագավորության խնամակալ:
Հեթում Ա-ն (1226-69 թթ.) դարձավ նոր արքայատոհմի` Հեթումյանների հիմնադիրը:
Նրա գահակալման ժամանակ մոնղոլ-թաթարները սկսել են սպառնալ Կիլիկիայի
թագավորությանը:
1254 թ-ին Հեթում Ա-ն մեկնել է Կարակորում, մոնղոլների մայրաքաղաքը, արքունիքի
հետ փոխօգնության պայմանագիր կնքել, որն ամրապնդել է Կիլիկիայի միջազգային
հեղինակությունը:
1256-62 թթ-ին Իկոնիայի սուլթանությունից ազատագրվել են Հերակլեա և Մանիոն
սահմանային բերդերը, Կապադովկիայի հարավային շրջանները, ինչպես նաև Մարաշ, Այնթապ,
Բեհեստ քաղաքներն ու դրանց շրջակայքը:
Նոր վերելք ապրող Եգիպտոսի սուլթանությունը 1266 թ-ին մեծ ուժերով ներխուժել է
Կիլիկիա. Մառիի ճակատամարտում հայկական զորամասի պարտությունից հետո թշնամին
գրավել ու կողոպտել է Սիսը և այլ քաղաքներ, գերեվարել բազմահազար հայերի: Հեթում
Ա-ն, որոշ բերդեր զիջելով Եգիպտոսի սուլթանությանը, 1268 թ-ի հուլիսին հաշտություն
է կնքել և գերությունից ազատել գահաժառանգ Լևոնին: 1269 թ-ին Տարսոն քաղաքում Լևոն
Գ-ին օծելով թագավոր (1269-89 թթ.), ծերացած Հեթումը մտել է Դրազարկի վանքը:
Լևոն Գ-ի գահակալման սկզբնական տարիներին հայոց թագավորությանն արևելքից
սպառնացել է Եգիպտոսի սուլթանությունը, հյուսիսից, Իկոնիայի թյուրքերը, երկրի
ներսում սրվել են ավատատիրական երկպառակությունները: 1275 թ-ին Եգիպտոսի
սուլթանության զորքերը ներխուժել են Կիլիկիա, ավերել ու կողոպտել են մի շարք
բնակավայրեր: Սակայն Սիս քաղաքի մոտ հայկական բանակը Սմբատ Սպարապետի
գլխավորությամբ ջախջախել է թշնամուն և ազատագրել երկիրը: Ապա Լևոն Գ-ն հաղթել է
Իկոնիայի սուլթանին և թաթար-մոնղոլական օժանդակ ուժերով արշավել Ասորիք: Փոփոխակի
հաջողություններով կռիվները շարունակվել են շուրջ 1 տասնամյակ: 1285 թ-ին Լևոն Գ-ն
և Եգիպտոսի սուլթանը ստորագրել են 10-ամյա հաշտության պայմանագիր: 1271 թ-ին
վերանորոգվել են վենետիկցիների, 1288 թ-ին, ջենովացիների հետ կնքված առևտրական
պայմանագրերը, հատել են ոսկե, արծաթե և պղնձե դրամներ: Լևոն Գ-ի հովանավորությանն
են արժանացել հայ մշակույթի նշանավոր գործիչներ Վարդան Մեծը, Ստեփանոս Օրբելյանը,
Հովհաննես Երզնկացին, Վահրամ Րաբունին և ուրիշներ:
Լևոն Գ-ին հաջորդած Հեթում Բ թագավորը (1289-1303 թթ.), Հիասթափվելով թուլացած
և մահմեդականացած մոնղոլների հետ դաշինքից, դիմել է Հռոմի պապի և Արևմուտքի
պետությունների օգնությանը, ավելի սրելով մահմեդական հարևանների թշնամանքը: 1292
թ-ին եգիպտական զորքերը գրավել են Հռոմկլան և գերել Ստեփանոս Դ
Հռոմկլայեցի կաթողիկոսին: Նոր կաթողիկոս Գրիգոր Է Անավարզեցին (1293-1307 թթ.):
հարկադրված էր աթոռը տեղափոխել Սիս: Դժգոհ Հեթում Բ-ի ապաշնորհ
քաղաքականությունից, նրա եղբայր Սմբատը գրավել է գահը և բանտարկել Հեթումին: Իսկ 1288 թ-ին
գահը նրանից խլել է մյուս եղբայրը, Կոստանդինը: Օգտվելով երկրում բռնկած
գահակալական կռիվներից, նույն թվականի գարնանը Եգիպտոսի սուլթանության և հարևան
ամիրությունների զորքերն ավերել ու կողոպտել են երկրի արևելյան շրջանները, նվաճել
Ջահան գետից հարավ ընկած հողերը, Հումուս, Թիլ, Համդուն, Կվայրան, Նողայր, Մարաշ և
այլ բերդաքաղաքներ: 1299 թ-ին վերստին գահ բարձրացած Հեթում Բ-ն մոնղոլների
օգնությամբ վերագրավել է դրանք:
1301 թ-ին Հեթում Բ-ն թագավոր է օծել մանկահասակ եղբորորդուն, Լևոն Դ-ին
(1301-08 թթ.) դարձել նրա խնամակալը, «թագավորահայրը» և շարունակել լատինամետ
քաղաքականությունը: Արևմուտքի պետություններն օգնության փոխարեն պահանջել են, որ
Հայ առաքելական եկեղեցին ընդունի կաթոլիկություն և ենթարկվի Հռոմի պապին: 1307
թ-ին մայրաքաղաք Սսի Սբ Սոփիա մայր տաճարում Լևոն Դ-ն քննել է կաթոլիկ եկեղեցուն
միանալու առաջարկը: Թեև արքունիքի ճնշմամբ ժողովն ընդունել է եկեղեցիների
միավորման պահանջը, սակայն ժողովուրդը մերժել է այն և պայքարել լատինասեր հոսանքի,
ունիթորների դեմ , որի հետևանքով խախտվել է երկրի հասարակական-քաղաքական միասնությունը:
Լևոն Դ-ի քայլը դիտելով որպես խաչակիրներին Արևելք հրավիրելու նոր փորձ,
մոնղոլ զորավար Փիլարղուն Անարզաբա քաղաքում դավադրաբար սպանել է թագավորին և նրան
ուղեկցող 40 հայ իշխաններին: Հայկական զորքերը` Հեթում Բ-ի եղբայրներ Օշինի և
Ալինախի գլխավորությամբ, սպանել են Փիլարղուին ու ոչնչացրել նրա ջոկատը, որով
փաստորեն վերջ է դրվել հայ-մոնղոլական զինակցությանը: Լևոն Դ-ին հաջորդած Օշին Ա-ն
(1308-20 թթ.) Հռոմի պապի պահանջով 1309 թ-ին հրավիրել է նոր ժողով, Սսի ժողովի
որոշումները վերաքննելու և կենսագործելու հորդորով: Հանդիպելով ազգային ուժերի
համառ դիմադրությանը, Օշին Ա-ն առժամանակ դադարեցրել է կրոնական վեճերը: 1316 թ-ին
Ադանայում գումարված նոր ժողովում կաթոլիկ եկեղեցուն միանալու որոշումը կրկին չի
իրականացվել ժողովրդի դիմակայության շնորհիվ: 1318 թ-ին Եգիպտոսի մամլուքներն ու
Իկոնիայի թուրքմեն կարամանները ներխուժել են Կիլիկիա և ասպատակել Տարսոնի
շրջակայքը: Հայկական զորքերը, Կոռիկոսի տեր Օշին պայլի առաջնորդությամբ, զգալի
կորուստների գնով հետ են մղել թշնամուն:
Օշին Ա-ին հաջորդել է նրա 10-ամյա որդի Լևոն Ե-ն (1320-42 թթ.): Սկզբում
երկիրը կառավարել են նրա խնամակալ իշխանները, հատկապես Կոռիկոս բերդի տեր Օշին
Ա-ն, որը ճնշել է ունիթորների խռովությունը, կանխել Եգիպտոսի սուլթանության և
թուրքմեն կարամանների առաջխաղացումը, դրացիների հետ վարել է խաղաղ գոյակցության
քաղաքականություն:
Սակայն չափահաս դառնալուց հետո Լևոն Ե-ն խաչակրաց նոր արշավանքի հորդորով
դիմել է եվրոպացիներին: Եգիպտոսի սուլթանության և Հալեպի ամիրի զորքերը 1335 և
1336 թթ-ին վերստին ասպատակել են Կիլիկիան: 1337 թ-ին Լևոն Ե-ն ծանր պայմաններով
հաշտություն է կնքել, որով երկրի հարավարևելյան շրջանները (Սև լեռներից մինչև
Ջահան գետ) և Այաս նավահանգստային քաղաքն անցել են Եգիպտոսին, իսկ ինքը
պարտավորվել է չդաշնակցել Արևմուտքի պետությունների հետ:
Լևոն Ե-ի մահով (1342 թ.) ընդհատվել է
Ռուբինյան-Հեթումյան տոհմի արական ճյուղը: Ունիթորները հայոց գահը հանձնել են
Կիպրոսի Լուսինյանների արքայատան ներկայացուցիչ Գվիդոնին (Կի), որը 1310 թ-ին հոր,
Ամորի Բ-ի դավադիր սպանությունից հետո 4 եղբայրների և մոր, Զաբելի (Լևոն Գ
Հեթումյանի դուստրը) հետ փախել էր Կիլիկիա և ապրել Լևոն Ե-ի արքունիքում:
Վերջաբան
1343-1344 թթ., երբ գյուղացիությունը պայքարում էր Լուսինյանների դեմ, մամլուքները ներխուժեցին Կիլիկիա։ Սակայն այդ օրհասական պահին ոչ մի եվրոպական երկիր չօգնեց Կիլիկիային։ 1344 թվականին Կոստանդին Բ-ն սպանվեց։ Նրան հաջորդեց Կոստանդին Դ-ն։ Նա կարողացավ ժամանակավորապես ազատագրել Կապան բերդը, Այասն ու Ալեքսանդրեթը: Լիպարիտ սպարապետը կարողանում էր հետ շպրտել թշնամուն։ 1371 թվականին Սսում տեղի ունեցած ժողովը չեղյալ համարեց կաթոլիկ եկեղեցուն միանալու որոշումը։ Նոր թագավորը՝ Կոստանդին Ե-ն ստիպված էր հաշտության պայմանագիր կնքել մամլուքների հետ, որն առաջացրեց ունիթորականների դժգոհությունը, ովքեր էլ սպանեցին նրան 1373 թվականին։ Նրան հաջորդեց Կիլիկիայի վերջին արքան՝ Լևոն Զ Լուսինյանը։ Մամլուքները դարձյալ ներխուժեցին Կիլիկիա և պաշարեցին մայրաքաղաքը։ Հայոց զորքը Լիպարիտ զորավարի գլխավորությամբ անում էր ամեն ինչ, սակայն մամլուքների զորքը գերազանցում էր հայերի զորքին։ Եվ 1375 թվականին մամլուքները գրավեցին Սիսն ու գերի վերցրին թագավորին և իր ընտանիքին։ Արևմուտքի միջնորդությամբ Լևոնն ազատ արձակվեց։ Նա անցկացրեց վերջին տարիները Եվրոպայում նոր խաչակրաց արշավանք կազմակերպելու հույսով, սակայն ապարդյուն։ Նա մահացավ 1393 թվականին Փարիզում: 1396 թվականին Կիլիկիայի արքա տիտղոսն անցավ նրա զարմիկին՝ Կիպրոսի թագավորին։ Ներկայումս այն կրում են իտալական Սավոյան հարստության ներկայացուցիչները։ Չնայած թագավորությունն անկում ապրեց, Լեռնային Կիլիկիայում որոշ իշխաններ պահպանեցին իրենց ինքնուրույնությունը, սակայն 1515 թվականին Կիլիկիան վերջնականապես նվաճվեց օսմանյան թուրքերի կողմից:
Աղբյուրներ՝ «Հայկական հանրագիտարան»
«Հայ ժողովրդի
պատմություն» Հ.3
Սովորող՝ Նելլի Գսպոյան
Դասավանդող՝ Վահրամ Թոքմաջյան
